Profesor Haijer en de hoop


04/03/2018

Zin in de toekomst met Places of Hope

‘We zijn in een nieuwe fase van klimaatpolitiek gekomen’, zei Maarten Hajer, professor Urban Futures aan de Universiteit van Utrecht bijna een jaar geleden in het NRC. ‘Je hebt een nieuw verhaal nodig, waarbij iedereen in de samenleving weer perspectief krijgt. Voor zijn bedrijf, voor zijn huishouden, voor zijn benzinestation. Voor die verbeeldingskracht ben je bij de huidige wetenschap aan het verkeerde adres, die doet daar niet aan.’ En dus zocht Hajer voor de productie van de opmerkelijke tentoonstelling ‘Places of Hope’ (die vanaf 4 april te zien is in Leeuwarden) de samenwerking met curator Michiel van Iersel. Met hem stelde hij eerder al de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam samen. Hun missie met Places of Hope: zorgen dat de bezoekers na het bekijken van de tentoonstelling weer zin hebben in de toekomst. Een gesprek over de transitie naar een betere wereld en over hoe je met verbeelding het schier onmogelijke kunt bereiken.

Logica brengt je van A naar B

Albert Einstein had het al eens gezegd: ‘Logica brengt je van A naar B. Maar verbeelding brengt je een heel stuk verder.’ Het is precies dát waar Hajer en Van Iersel mee bezig zijn; de toekomst van Nederland verbeelden. Om vérder te komen. Een coproductie; Hajer de visie en de vergezichten; Van Iersel de creatieve vertaling naar beelden, geluiden en nog veel meer. Want het is de bedoeling dat de tentoonstelling vele zintuigen zal prikkelen. Het resultaat is vanaf 4 april te bewonderen in de eeuwenoude Kanselarij in Leeuwarden, in 2018 de culturele hoofdstad van Europa.

Waardeverandering

De makers staan voor een flinke opgave, want het thema – de toekomst van Nederland – is breed en diep en kent vele dimensies. Bovendien hebben ze geen gemakkelijke boodschap: de wereld, en dus ook Nederland, zal in rap tempo ‘klimaatneutraal’ moeten worden. En dat heeft met veel méér te maken dan fossielvrije brandstof. Dat gaat diep in ons aller leven ingrijpen. De essentiële factor voor een omslag naar een dergelijke duurzamere wereld? ‘Waardeverandering’ zegt Hajer zonder aarzelen. “En dat kan écht sneller gaan dan we soms denken. Neem de wijze waarop men in de negentiende eeuw aankeek tegen zware industrie. ‘Where there's muck there’s brass’, zei men in Engeland, wanneer men naar die rokende fabrieken keek.

Jongeren denken anders

En dat was dus positief bedoeld; dáár werd immers geld verdiend. Inmiddels hangen we aan dat soort beelden volstrekt andere waarden. Zo verandert de perceptie op alle fronten; vervoer, wonen, werken, eten. Neem de consumptie van rood vlees. Dat is zeer belastend voor het milieu. Jongeren denken daar gelukkig al heel anders over. Ik wil nog weleens een boterhammetje met salami meenemen naar mijn werk, maar op kantoor, waar veel jongeren werken, ben ik dan écht de enige met vlees. Ik weet dan zeker dat ik die lunch met niemand hoef te delen.”

Op kantoor hoef ik mijn broodje salami met niemand meer te delen

“Ik herken dat in mijn eigen vriendenkring”, zegt Van Iersel. “Daar is vlees eten sowieso al bijna helemaal uitgebannen en over een vliegreis boeken wordt ook stevig gediscussieerd. Maar ik realiseer mij maar al te goed dat wij intellectuele wijsneuzen uit de Randstad zijn en niets beter dan een ander. Je krijgt nooit de hele wereld op hetzelfde moment in die modus. En ik vind sowieso dat ik niet het recht heb om een ander de les voor te schrijven.”

Pijn en inspiratie

Daarmee raakt Van Iersel de kern van Places of Hope. De makers willen op grote afstand blijven van opgeheven vingertjes. Een inspirerende visie op de toekomst bieden, dat is hun missie. “Ik kan je verzekeren dat de tentoonstelling echt af en toe wel pijn zal doen”, zegt Van Iersel niettemin. “We putten bij de samenstelling uit de ervaringen van tientallen zogenaamde landmakers. Mensen die vanuit hun passie of beroep iets in ons leven ten goede willen veranderen. Op het gebied van mobiliteit, wonen, energie, eten. Die mensen vechten voor een goede zaak en ze komen soms de gekste dingen tegen. Onrecht, angst, gebrek aan sturing of soms aperte tegenwerking van de overheid. Wij zeggen: laat het maar zien en horen.Je kunt moedeloos worden, maar dat helpt niet. Je moet dóórgaan met het van onderaf opbouwen."

Politiek

Pioniers die de wereld willen verbeteren lopen tegen grenzen aan. “Ik voel met alle pioniers mee”, zegt Hajer. Zij kennen als geen ander de spanning tussen het pessimisme van de rede en het optimisme van de wil. Er valt nog zoveel te doen. Daar kun je moedeloos van worden, maar dat helpt je niet. Je kunt alleen maar dóórgaan het van onderaf op te bouwen en af en toe een mooie slag slaan.”

Samenwerking Noordzeelanden

Als voorbeeld van zo’n ‘mooie slag’ noemt Hajer zijn project An Energetic Odyssey, het plan om in samenwerking met andere Noordzeelanden tenminste 25.000 reusachtige windmolens in de Noordzee te bouwen. Hij ontwikkelde het samen met landschapsarchitect Dirk Sijmons voor de IABR, de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam. “De politiek heeft het inmiddels omarmd. Dat is ontzettend goed. Ik verwacht dat die molens er rond 2030 ook daadwerkelijk zullen staan.” Een andere hoopgevende ontwikkeling is het commitment van het nieuwe kabinet om de energietransitie echt te willen aanpakken. “Nu hoor ik dat de overheid dit jaar nog honderd geheel gasvrije woonwijken wil aanwijzen. Tempo maken, beginnen. Dat is geweldig!”

Revolutie

Van Iersel put zijn hoop onder andere uit het werk van de dertig ‘landmakers’; dat zijn vernieuwers – van burgemeester tot boer – die zich gemeenschappelijk hebben gecommitteerd om zich concreet voor een project in te zetten, op uiteenlopende onderwerpen als fossielvrije mobiliteit, biodiversiteit, wonen en werken. “Het zijn allemaal zeer inspirerende voorbeelden van hoe je anders kunt leven”, aldus Van Iersel. “En vaak is dat niet eens ingewikkeld. Die landmakers laten op diverse plaatsen in Nederland zien dat je door het rijgen van een kralenketting een echte revolutie kunt veroorzaken. In Places of Hope krijgen hun verhalen een hoofdrol.”

Inspiratie

“Inspirerende voorbeelden zijn belangrijk”, zegt Hajer. “En je moet er niet alleen over lezen, je moet ook de beelden zien. Je moet het zien, voelen, ruiken. Dát bieden we de bezoeker bij Places of Hope. Wie naar buiten komt ziet de toekomst zonnig tegemoet.”

nl