University of Hope #3: Noord-Nederland heeft een nieuw imago nodig: proeftuin voor verduurzaming


28/06/2018

Noord-Nederland heeft een nieuw imago nodig:  proeftuin voor verduurzaming

De drie noordelijke provincies bieden ruimte om te experimenteren, initiatiefrijke bewoners, en gemeenschapszin. Als Noord-Nederland samenwerkt, kan de regio een koploper worden in verduurzaming.

Tijdens het tweede ontwerpatelier van Places of Hope staat het ‘zelfbewuste noorden’ op de agenda. Op 22 juni presenteerden de onderzoekers hun tussentijdse resultaten. De uiteindelijke opbrengsten zijn vanaf eind juli te zien op de tentoonstelling Places of Hope.
Prangende opgaven voor het noorden zijn onder meer de houdbaarheid van het watersysteem, krimp van de beroepsbevolking en verlies van werkgelegenheid, en de energietransitie. Wat betekenen deze opgaven voor de drie noordelijke provincies als leefomgeving en bestemming?
‘Kunnen we die versnipperde agenda samenbrengen en kijken wat voor kansen het biedt. Wat heeft Noord-Nederland zijn inwoners, ondernemers, toeristen en nieuwkomers straks te bieden?’, blikt ateliermeester Jandirk Hoekstra vooruit op de middag. De uitkomsten van dit atelier kunnen als input dienen voor omgevingsvisies, maar ook als inspiratie voor bewoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheden die samen met deze opgaven aan de slag willen.

Energie als hefboom
Het noorden was decennialang een wingewest, Den Haag besloot hoe de gasopbrengsten werden verdeeld. Zouden de opbrengst van duurzame energie ook ten goede kunnen komen aan de lokale bevolking? Daar zijn al voorbeelden van, zoals de energiecoöperaties: bewoners en ondernemers die samen wind- of zonne-energie opwekken. Zou het mogelijk zijn om dit op te schalen, en van het noorden van Nederland een heuse ‘energie-valley’ te maken?
Samenwerken is de sleutel, want als iedere gemeente straks zijn eigen wind- en zonneparken of biomassavelden aanlegt zonder sturing bovenaf, kan dat leiden tot een overvol en rommelig landschap. ‘Als je de energiebehoefte intekent in het landschap, betekent het een omvangrijk ruimtebeslag,’ laat atelieronderzoeker Jelmer Pijman van E&E advies in zijn presentatie zien.
Maarten Hajer, curator van de tentoonstelling Places of Hope en directeur van de Urban Futures Studio van de Universiteit Utrecht, benadrukt dat energie ook een enorme kans kan zijn: ‘Let op hoeveel innovatie er komt als we de revenuen regionaal houden. Dan gaan boeren nog eens heel goed nadenken hoeveel het oplevert. Energie kan een hefboom zijn in de transitie naar een duurzame samenleving. Als je de revenuen van duurzame energie kunt herverdelen, dan verbetert het niet alleen de levenskwaliteit, maar kun je er ook je pensioen mee aanvullen.’

Nieuwe combinaties
Extra inkomsten zijn geen overbodige luxe in een regio die kampt met krimp, vergrijzing, een brain drain doordat hoogopgeleide jongeren wegtrekken, en verlies aan werkgelegenheid. ‘Scholen en ziekenhuizen verdwijnen, huisartsposten sluiten,’ vat atelieronderzoeker en stedenbouwkundige Enno Zuidema de urgentie samen. Door krimp komen woningen leeg te staan. Maar, hij ziet ook kansen in samenwerking. Dorpsontwikkelmaatschappijen, zoals in Dongeradeel, werken samen aan herstel en nieuw gebruik van panden. Gemeenten en corporaties kopen leegstaande woningen op om een nieuwe invulling te geven of te laten slopen. Er ontstaan nieuwe combinatiegebouwen waar scholen en bejaardentehuizen bij elkaar kruipen. ‘We moeten de combinatie zoeken tussen groeiende steden en het krimpende ommeland,’ zegt Zuidema. Op het platteland wonen en in de stad werken wordt aantrekkelijker door betere ov-verbindingen en snelle (elektrische) fietspaden.
    Ook het water biedt kansen als verbinding tussen de drie noordelijke provincies. Dat het huidige watersysteem inclusief de ontwatering van het veengebied voor de landbouw geen toekomst heeft, bleek al tijdens de University of Hope-bijeenkomst over het veenweidebied. Maar als we delen van de laaggelegen veen- en kleigronden rondom het Drents plateau natter kunnen maken, ontstaan prachtige gebieden voor duurzame landbouw en energiewinning, waar het ook heel fijn wonen kan zijn.

‘Hier kun je nog gekke dingen doen’
Bettina Bock, hoogleraar demografie aan de Rijksuniversiteit Groningen denkt dat Noord-Nederland op het gebied van trots, verbondenheid en samenwerken veel te bieden heeft, ook aan de rest van Nederland. Maar zo’n imago van kansenrijkheid heeft het noorden nog niet. ‘Benadruk dat je hier kunt experimenteren. Hier kun je nog gekke dingen doen. Dat geeft een heel ander imago en zo blijf je ook aantrekkelijk voor jongeren. Maar zorg dan wel dat je je niet isoleert als het noorden, zoek de verbinding met de rest van Nederland, met buurland Duitsland en Europa.’
Atelieronderzoeker Peter Nicolai van E&E Advies denkt dat samenwerking op thema’s, zoals healthy ageing, niet alleen economisch gewin, maar ook maatschappelijk profijt kan opleveren. Hij spreekt van ‘stuwende sectoren’, die ook buiten de regio een afzetmarkt hebben (in tegenstelling tot bijvoorbeeld onderwijs of zorg). Hij noemt ‘groene chemie’, al aanwezig in de Eemsdelta en Zuidwest-Drenthe, toerisme en recreatie, maar ook de energietransitie als kansrijke sectoren.
    Volgens Nicolai moet het noorden laten zien wat het in huis heeft. ‘We denken dat we het vergeleken met de Randstad economisch niet goed doen. Maar dan vergelijken we onszelf qua banen, koopkracht en innovatie met een internationale topspeler. Als wij het als noorden iets minder doen zijn we nog altijd een subtopper in de Champions League.’
Van Harmen de Haas, directeur stadszaken bij de gemeente Leeuwarden, mag het juist wel wat ambitieuzer. ‘We zijn geneigd de stippellijntjes vanuit het heden door te trekken naar de toekomst,’ zegt hij tijdens de afsluitende discussie. ‘Maar wat we moeten doen is veranderen, een transitie doormaken. Bottom-up aan de toekomst werken en burgers als creatieve bron aanboren. Maar geef ons daar dan wel de tijd voor.’
Het noorden kan volgens hem een proeftuin voor verduurzaming worden. Zo kan het noorden niet alleen economisch aantrekkelijk blijven, maar ook een voorloper zijn binnen de energietransitie en andere maatschappelijke opgaven. En in een duurzaam landschap is het bovendien heerlijk wonen en werken.