Joop Mulder creëert een Sense of Place in Noord Nederland


17/04/2018

Joop Mulder is de bedenker en stamvader van Oerol. Tijdens dit jaarlijkse culturele festival op Terschelling is ‘de ziel van de plek´ de basis voor elk locatietheater. Na 35 jaar begint hij nu met kunst tegen de krimp op het vaste land. Het wordt één van de dragers van Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018. Hoe kan het dat alles wat hij vastpakt vleugels krijgt en grote groepen in de samenleving inspireert? Wat doet hij anders en waarom? Joop Mulder neemt ons mee in zijn passie voor de ziel van de plek.

Op de HBS was Joop Mulder goed in wiskunde, maar zijn passie lag elders. Van zijn vader Johan, actief lid van de KVP, mocht hij niet naar kunstacademie. Hij begon daarom maar in een kroeg op Terschelling. Joop leerde als kroegbaas te denken in economische modellen. “De kroeg liep goed, maar ik had nou eenmaal meer interesse in cultuur dan in bier. Hoe kunnen mensen dit eiland anders gaan ervaren dan aan de bar?” Joop investeerde al snel het geld van de kroeg in zijn passie, Oerol. Voor hem was het festival een manier om de plekken op het eiland ook cultureel tot de verbeelding te laten spreken. “Ik was altijd heel streng, de plek stond centraal, elke voorstelling moest daar vanuit gaan. Zo ontstond het landschapstheater. Het eiland als podium moest meer diepgang krijgen. Het stuk moest altijd alleen op die plek kunnen worden uitgevoerd, theater aan de plek ontleend.”

Zo werd Oerol een aansprekende mix van cultuur en economie, stevig geworteld in de plek. “Cultuur economie zorgt dat mensen hier willen blijven en de economie volhoudbaar wordt. Hou het lokaal en blijf dichtbij de integriteit die de kunst teweeg brengt. Overspoel de inwoners niet, zorg dat ze het festival blijven koesteren. Betrek de bevolking bij alles wat je doet!” Op Terschelling bedacht hij daarom voor de eilanders onder andere een rock ´n roll festival. Een gezamenlijke beloning na het seizoen van drukte en moderne kunst.

Eigenlijk moeten we veel trotser zijn op ons landschap

De gedachtegang achter Oerol heeft Joop nu meegenomen naar de kust van Friesland en Groningen. Door aandacht voor de omgeving gaan mensen zich meer betrokken en verantwoordelijk voelen voor de kwaliteiten. “Dat is het Sense of Place gevoel. Eigenlijk moeten we veel trotser zijn op ons landschap. De eerste dijken, de eerste deltawerken, de eerste polders en sluisjes waren allemaal hier! Wij waren hier de eerste landmakers. We hebben de Middelzee drooggelegd.” Sense of Place gaat over mapping de landscape en het zichtbaar maken van de schoonheid. “Zorg dat mensen niet meer alleen van A naar B fietsen met de kop naar de beneden. De culturele accenten in het landschap moeten mensen verleiden om zich heen te gaan kijken.”

Een mooi project is het landschapskunstproject Dijk van een Wijf van Nienke Brokke. Een 100 meter lange en bij de schouders 20 meter hoge dame van gras en klei, die bevallig op de dijk bij Holwerd moet komen te liggen. “We zijn onze dijken enorm aan het innoveren. Ze worden steeds zachter en toch sterker. We maken tegenwoordig met flauwere taluds de dijken overslagbestendig. Stenen eraf maar toch beter bestand tegen een doorbraak. Dijk van een Wijf wordt een internationaal icoon waarmee we het verhaal van de zachtere dijken kunnen vertellen. Het zou toch belachelijk zijn om een paar miljard zeer innovatief te investeren, zonder te vertellen waarom. Nergens in de wereld hebben ze zo´n innovatieve dijk van 180 km lang.”

Joop wordt vaak gevraagd of hij met Sense of Place niet eigenlijk de klok stil wil zetten. “Nee ik zet mensen een bril op. Daardoor gaan ze beter kijken. Ik geef mensen een handreiking om een binding met het landschap te krijgen.” Sense of Place is in vier jaar tijd een drager geworden voor Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018. “Maar veel deuren zijn ook dicht gegaan hoor, niet alles lukt, je moet teleurstellingen kunnen verdragen.”

Kunst is leren ontwerpen met weerstand en tegenargumenten

In het krimpdorp Wierum wilde men weer iets te doen hebben. Men dacht aan een klein strandje achter de dijk in de Waddenzee. De kwelder kenmerkt zich hier echter door blubberwater, niet echt iets waar badgasten warm van worden. Joop stelde daarom een wandelpier voor langs de oude pier. Die pier mocht niet, maar wel als hij de oude kwelder zou beschermen tegen het wassende water. Hij wilde een bouwsel als uitzichtplatform aan het eind. Ook dat mocht niet, daar in de buurt van de Grote Slenk. Alleen waddenwachtposten mogen op het wad, dus dat werd formeel de nieuwe bestemming van het bouwsel! Het hele dorp is nu gelukkig. Ook Rijkswaterstaat en het Wetterskip zijn blij, want de pier heeft een aantal openingen en beschermt nu zowel de kwelder als de kwetsbare natuur. “De kunst is om te leren ontwerpen met de weerstand en de tegenargumenten!”

Investeer in een lange termijneconomie

Volgens Joop zijn deze projecten veel effectiever tegen de krimp dan 1,2 miljard euro aan krimpbestrijding door de overheid. “Zet in op slow tourism. Denk niet aan rijen met bussen en souvenirshops. Doe het samen met B&B´s in de streek, met de fietsverhuurders, de lokale restaurantjes. Dan krijg je werk voor de LTS’ers van hier, in plaats van voor de hoger opgeleiden die voornamelijk in het westen wonen.” Het bewijs ziet hij in de houding van de inwoners. “Iedereen hier is blij met de initiatieven, want er gaat hier weer wat gebeuren. Alleen ‘Miep Typ’ uit Wassenaar hoor je klagen, want die was hier voor haar rust gekomen. Maar ja, wat wil je? Gunnen we elkaar het leven of gunnen we elkaar de rust?”

Financiering van de projecten moet volgens Joop vooral gaan via fondsen. Het Franse Nantes vindt hij in dat verband een mooi voorbeeld. De stad kreeg destijds €6 miljoen voor kunst. Een aantal jaar later is er veel minder werkeloosheid en krijgt de stad €8 miljoen inkomen per jaar uit toerisme. “Cultuur is volgens mij geen hobby-economie zoals de VVD wil doen geloven, maar een echte economie die leefbaarheid en perspectief biedt voor te toekomst”, betoogt Joop. “Ook de ministeries van EZ en BZK moeten over de brug komen. Geen geld naar de adviesbureaus, maar naar de projecten! Durf in te zetten op een economie voor de lange termijn en zwicht niet voor korte termijn winsten. De economie van Nederland is nu voor 80% gekoppeld aan scoren binnen vier jaar.”

Leer omdenken!

De Randstad wordt steeds meer één grote stad. Daarom is er ook één groot park nodig. Zorg dat je in dat park investeert. Maak het makkelijk om vanuit de Randstad de verschillende windstreken op te zoeken. “Naar het noorden ga je voor rust, om te fietsen in het landschap, voor de cultuurhistorie. Wij leven hier in Nederland al eeuwen op de zeebodem en dat verhaal kun je hier komen beleven!” Hij wordt fel als het gaat over de nieuwe agendapunten van provinciebestuurders. “Nu komt toch weer dat oude plan op tafel van een hogesnelheidslijn naar het noorden en het binnenhalen van meer datacenters. Dat soort ideeën gaan helemaal niet uit van de kracht van onze regio´s. Bestuurders moeten omdenken. Wees trots dat je een buitengebied bent, in plaats van jaloers te zijn op het westen.”

Volgens Joop is het van groot belang niet te blijven hangen in verongelijktheid dat het westen er met het geld van het noorden vandoor zou gaan. Het is van belang minder de hand op te houden in Den Haag, dat is volgens hem oud denken. Probeer van het infuus van Den Haag af te komen. Provincies en bedrijven kunnen ook prima investeren in de regionale economie. Maak heldere businesscases en laat zien hoe de geldstromen lopen. Oerol is ook in dat verband een mooi voorbeeld. Het festival kreeg ieder jaar een half miljoen van de benodigde 4 miljoen euro uit Den Haag. “Maar dat geld betaalde Den Haag eigenlijk helemaal niet. Oerol levert €30 miljoen omzet op per jaar, waarvan via de BTW 20% naar Den Haag vloeit. Dat gaat dus om €6 miljoen in totaal, waardoor Oerol per jaar €5,5 miljoen aan Den Haag betaalt!” Leer omdenken, daar gaat het om volgens Joop.

Een mooi voorbeeld hiervan is een van zijn meest recente projecten. Hij wil een iconische locatie maken in de duinen van Terschelling voor een filmfestival. Staatsbosbeer heeft daar een probleem omdat de heide vergrast en het afplaggen te duur is. Joop stelt voor om met de heideplaggen een groot kunstwerk te maken op locatie. Dit kan volgens hem voor de helft van de kosten, die het afvoeren van heideplaggen naar de verwerkingsinstallatie in Steenwijk met zich mee zou brengen. Nu kan dat nog niet, want de gelden zitten in verschillende potjes. Toch weet hij zeker dat het gaat lukken. In gesprek met de gemeente en Sylvo Thijssen van Staatsbosbeheer weet hij dat ze alle problemen in één keer op gaan lossen. Vergrassing van een waardevol heidegebied, geldgebrek voor afplaggen, geen goede locatie voor het filmfestival. “Als je alle afzonderlijke problemen samenbrengt en omdenkt is de oplossing eigenlijk heel simpel.” Recycling the landscape, hoe kun je urgenties voor verandering in het landschap met elkaar verbinden? Het heeft alleen tijd nodig voordat mensen mee gaan helpen het systeem te laten transformeren.

Joop Mulder, 35 jaar Oerol is zijn wetenschap. Kunst en cultuur benut hij als economische motor voor het noorden. Door steeds doelen van partijen te verbinden. Beginnend bij de noden en wensen van de lokale bevolking creëert hij gedeeld eigenaarschap en energie. Zijn vader heeft het helaas allemaal niet meer meegemaakt. Die overleed al in 1990. Wat zou hij vinden van de werken van zijn zoon? “Hij was nu wellicht toch ook wel trots op me geweest, ook vond hij vroeger mijn liefde voor kunst en cultuur maar niets. Mijn moeder zou hem in elk geval hebben gezegd: Ja Johan, zie je nou wel!”

Auteur: David van Zelm van Eldik, innovatieprogramma Nederland van Morgen, Ministerie BZK