Dark Sky


16/04/2018

‘Feel the Night’ is een initiatief van architecte Nynke Rixt Jukema. Zij vecht voor de schoonheid van de nacht en het beschermen van stilte en duisternis als unieke attractie van Noord-Nederland. Haar initiatief is geadopteerd door het programma ‘Naar een Rijke Waddenzee’. Zo’n 43 partijen in het Noorden hebben met elkaar afgesproken om haar droom om te zetten in projecten en concrete maatregelen. Wat maakt het dat de droom van Nynke nu werkelijkheid wordt? Hoe lukt het haar om de kwetsbare waarde van duisternis op de maatschappelijke agenda te krijgen?

 

De sterrenhemel die gedurende de nacht in de stad zelden of nooit zichtbaar is vanwege lichtvervuiling, is in Noord-Nederland nog een gratis geschenk aan mens, plant en dier. De fascinatie van Nynke Rixt Jukema met de donkere hemel begint in het dorp Zwarte Haan aan de Friese kust van de Waddenzee. Zij groeit daar op en geniet van de sterren. Op een heldere nacht zijn er wel 3500 sterren te zien. Jaren later – om precies te zijn op 19 oktober 2016 – is zij weer in Zwarte Haan, maar dan in gezelschap van vertegenwoordigers van provincies, gemeenten, natuur- en milieufederaties, Nationale Parken, de Waddenzeehavens en andere partijen. Alle partijen ondertekenen daar de intentieverklaring Dark Sky Werelderfgoed Waddengebied, gericht op behoud van de donkere nacht als kenmerkende gebiedskwaliteit van Noord Nederland. Voordat het eindelijk zover is, heeft ze wel enkele teleurstellingen moeten slikken. We spreken Nynke, Femke van Akker (provincie Friesland) en Titian Oterdoom (procesmanager) op 12 september jl. in Leeuwarden.

Tijdens haar studie in Delft wordt Nynke zich ervan bewust dat daar geen donkere nachten zijn. Ook tijdens de colleges aan de TU is alleen aandacht voor licht, niet voor duisternis. “Je leert er niet hoeveel invloed je hebt als ruimtemaker op donkerte en wat het belang daarvan is voor planten, dieren en mensen. Kinderen in de stad groeien op zonder ooit een heldere sterrenhemel te zien, kinderen hier in het Noorden zien elke avond iets bijzonders”, zegt ze. En duisternis is goed voor onze gezondheid.

Koester de donkere nacht als leidmotief voor ruimtelijke planning

Na haar afstuderen vestigt ze zich in Leeuwarden en besluit onderzoek te gaan doen naar duisternis als speciale attractie van Noord Nederland. Ze krijgt een startstipendium van het Stimuleringsfonds voor de Architectuur om te onderzoeken hoe ze architecten bewust kan gaan maken van hun rol in de lichtvervuiling. Ongeveer in dezelfde periode loopt ze Jannewietske de Vries tegen het lijf, die dan als gedeputeerde in Friesland bezig is met het bidbook voor Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018. “Dat bidbook liep toen voor geen meter”, zegt Nynke.

Samen met andere jonge ondernemers in de Blokshuispoort in Leeuwarden besluiten ze om het bidbook te gaan maken. Zelf neemt Nynke het onderdeel ‘ruimte’ voor haar rekening. Ze wil Friesland op de kaart zetten als donkerste provincie van Nederland als contrast tegen concurrent Lichtstad Eindhoven, die ook om de prijs van Culturele Hoofdstad strijdt. Ze steekt al haar passie, tijd, relaties en energie in dit bijzondere verhaal. Wat volgt is een grote én onverwachte deceptie. Haar idee wordt niet gehonoreerd. De besluitvormers zien stilte en duisternis niet als leidend thema dat sterk genoeg is om veel bezoekers te trekken. “Hoe kan je nu stilte verkopen wanneer je veel bezoekers wil trekken?” Haar teleurstelling over dit besluit is groot, ze is een illusie armer en moet haar werk als architect weer oppakken.

Zoek na tegenslag nieuwe partners

Korte tijd later staat echter het programma ‘Naar een Rijke Waddenzee’ (PRW) voor haar deur. In dit programma wordt gewerkt aan natuurherstel en aan transities naar een duurzaam economisch medegebruik in de Waddenzee. Tal van partijen zetten zich via het PRW in voor dit unieke Werelderfgoed, zoals de ministeries van Economische Zaken en Infrastructuur & Milieu, Rijkswaterstaat, de Coalitie Wadden Natuurlijk (samenwerkende natuurorganisaties), de drie Waddenprovincies én gebruikers van het Wad. Het PRW ziet wel wat in adoptie van de droom van Nynke. Samen met Titian Oterdoom giet ze haar idee in de vorm van een gezamenlijke verkenning van PRW en Stichting Feel the Night naar een Dark Sky Park Waddengebied, dat duisternis als kwaliteit van het Werelderfgoed Waddenzee zal vergroten.

De Stichting Feel the Night is door Nynke opgericht om zoveel mogelijk mensen via de weg van grote en kleine culturele evenementen te kunnen wijzen op de schoonheid van de nacht, op duisternis, vallende sterren en stilte. Aan de andere kant wil de stichting beleidsmakers beïnvloeden om na te gaan denken over lichthinder en om er voor te zorgen dat dat vermindert. Zie: www.feelthenight.eu

Een Dark Sky Park is een gebied waar het donker is, waar de duisternis behouden blijft en waar mensen ’s nachts welkom zijn om van die duisternis te genieten. Een dergelijk park is onderdeel van het Dark Sky Places Programme van de International Dark Sky Organisation (IDA). Er zijn op dit moment al ruim 40 parken in de wereld. Bekend zijn Death Valley en de Grand Canyon in de Verenigde Staten en bijvoorbeeld Galloway in Schotland. In Nederland zijn de Boschplaat op Terschelling en het Lauwersmeer Dark Sky parken. Zie: www.darksky.org en www.darkskypark.nl. De samenwerking met de IDA voor het Waddenzeegebied is overigens beëindigd. De organisatie kon het gebied niet goed categoriseren (“geen land en geen zee”) en ook stelden ze veel randvoorwaarden en verplichtingen. Vanwege de UNESCO-status is het Waddenzeegebied al ‘dichtgetimmerd’ met voorwaarden en regels.

Er volgt in 2016 een periode van keihard werken, lobbyen en het uitdragen van de Dark Sky-boodschap. In minder dan een half jaar tijd worden meer dan 40 partijen bereid gevonden om in oktober 2016 de hierboven genoemde intentieverklaring te ondertekenen. Iedereen wil ermee aan de slag. Het initiatief sluit aan bij diverse belangen én het past bij het gebied. Daarmee is een betekenisvol kader ontstaan. De opzet is nu dat een lichtexpert van PRW langs komt bij gemeenten en (haven-)bedrijven om te kijken wat er gedaan kan worden om de lichtuitstoot te verminderen. De tegenprestatie is dat de betreffende partij ook daadwerkelijk die maatregelen gaat uitvoeren en de beloning terugziet in kosten- en energiebesparingen.

Blijf luisteren naar direct betrokkenen, ook als ze morrelen aan jouw droom

Feel the Night loopt nu als een trein en wordt uitgevoerd langs drie invalshoeken: bewustwording, beleving en beleid. Met name de beleving speelt een cruciale rol. Alle inzet leidt tot een variëteit aan concrete projecten, zoals nachttuinen, luistersessies met verhalen over nachtvlinders, sloepvaren in het donker en zogenaamde ‘star barns’ als sterrenobservatiepunten in boerenschuren. Voor het maken van de eerste star barn in Nynke’s geboortedorp Zwarte Haan wordt een prijsvraag uitgeschreven onder jonge Friese architecten. De ontvangst van dit plan in het dorp laat ook de veranderende tijdgeest zien. Toen zij er woonde in haar jeugd, klaagde iedereen dat er niets te doen was. In de periode dat ze in Delft zat, zijn er veel nieuwe inwoners komen wonen voor de rust en de stilte. Nu ze weer terug is en het plan voor de star barn concreet is, krijgt ze plots veel weerstand omdat de inwoners van het dorp vinden dat het niet te druk moet worden met barnbezoekers en hun auto’s. Het leert haar om altijd van onderop te blijven denken en rekening te houden met de wensen van de lokale bevolking. Ze realiseert zich dat ze bij het uitwerken van het concept van de star barn onwillekeurig toch een top-down positie heeft ingenomen, alsof zij wel kan bedenken wat goed is voor het dorp.

“Duisternis”, zegt Nynke, “is bij uitstek iets dat je samen creëert. Je hebt elkaar immers nodig om de nacht donker te doen zijn, om alle lichten uit te doen. Het gaat ook om de hele nachtbeleving, inclusief het ervaren van de dieren die ’s nachts wakker zijn.” Ze betreurt het dat bepaalde sectoren in onze samenleving zo subsidie-gedreven zijn. Dat geldt zeker voor het vergoeden van de kosten voor het beschermen van zachte waarden in onze samenleving, zoals donkerte en stilte. Aan die zaken zit geen te monetariseren waarde vast. Net als bij frisse lucht of vrij uitzicht. Om voor subsidie in aanmerking te komen, moet worden voldaan aan zoveel voorwaarden dat innovatie behoorlijk geremd wordt. Dat prikkelt anderzijds wel om projecten te realiseren zonder financiële hulp uit het Huis van Thorbecke. Denk aan sponsoring door dorpen of de inzet van ambassadeurs uit de bestuurlijke omgeving. Terugblikkend heeft de (teleurstellende) ervaring met het bidbook van Leeuwarden Culturele Hoofdstad er wel aan bijgedragen dat de uitgewerkte projectplannen samen met het programma ‘Naar een Rijke Waddenzee’ in versneld tempo konden worden opgepakt.

Blijf staan voor je idealen en laat je niet uit het veld slaan

Na een behoorlijke dip vorig jaar, is haar vertrouwen weer terug. Dat is vooral te danken aan het succes van de breed gedragen intentieverklaring. Ze gelooft er in om met hart en ziel aan goede ideeën te werken, maar realiseert zich ook dat dit kwetsbaar is. Gelukkig viel na de valse start bij Leeuwarden2018 het kwartje goed bij het programma ‘Naar een Rijke Waddenzee’. “Maar Friezen kunnen je ook doodknuffelen. Ik ben dan al snel de knuffelarchitecte in een gezelschap mannen, zeg maar het leuke meisje of de ‘Ali B. van de Waddenzee’. Ik ben vereerd om bij de selectie van 15 Noordelijke landmakers te zitten en wil graag betrokken zijn bij de expositie in Leeuwarden volgend jaar, maar mochten zij willen gaan pronken met mijn veren, dan zal mij ik niet de kaas van het brood laten eten.” Ze is dus niet alleen niet bang voor de nacht.

Auteur: Peter Heerema, Locus (www.locus-heerema.nl)




nl
en