Landmakers: IBA Parkstad

Het concept IBA (Internationale Bau Ausstellung) is meer dan honderd jaar geleden in Duitsland ontstaan. Wat begon als een tentoonstelling voor de moderne bouw, ontwikkelde zich tot een succesvolle formule die in een regio of stad een impuls geeft aan economie, ruimte én samenleving. IBA Parkstad is in 2013 gestart en is de eerste niet-Duitse IBA. Parkstad, bestaande uit negen gemeenten in de voormalige Oostelijke Mijnstreek, kenmerkt zich door de mijnsluitingen in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Dat leidde tot sociale problematiek, hoge werkloosheid, vergrijzing en wegtrekkende jongeren. De regio heeft van alles te veel: woningen, bedrijventerreinen, winkel- en kantoorruimtes, schoolgebouwen, buurthuizen en kerken. Het gebied moet ‘terug groeien’ en tegelijkertijd aantrekkelijk blijven om in te wonen en werken.

In 2020, het expojaar van IBA Parkstad, presenteert IBA de stand van zaken rondom de projecten. Zo krijgt Heerlen een nieuw ‘Central Park’ en komt er een iconisch kunstwerk op de top van de Wilhelminaberg. Dit is een voormalige mijnsteenberg. Leegstaande panden worden hergebruikt, de mijnbouwhistorie wordt benut voor toerisme en met nieuwe fiets- en wandelroutes wordt het landschap herontdekt.  In 2020 eindigt het IBA-proces niet. De projecten doorlopen een dynamisch proces en ontwikkelen zich ook na 2020 verder door.

Interview: Hoe Jo zijn geboortegrond nieuw leven inblaast                               

Jo Coenen is behalve architect en hoogleraar ook curator van Parkstad Limburg. Hoe lukt het hem om in Limburg samen met anderen de noodzakelijke transformatie van het krimpgebied rond Heerlen voor elkaar te krijgen?

“Mijn voornaamste drijfveer is al mijn hele leven het werken aan de omgeving, het organiseren van het land of de stad via de ruimte. Mijn familie en de streek waarin ik opgroeide was voor die eerste vorming heel belangrijk”. Als 36-jarige werd Jo benoemd als hoogleraar in Duitsland. Hij leerde de Duitse cultuur en werkwijzen kennen, waaronder die van de Internationale Bau Ausstellung (IBA). Het verbaasde hem daarom niet dat de organisatie achter de IBA’s hem benaderde voor de IBA Parkstad Limburg.

Onderbuik gevoel

Een open oproep aan bewoners en ondernemers uit de regio om met voorstellen te komen voor Parkstad stond al op de wagen, maar leverde in eerste instantie weinig reacties op. Zijn eerste cruciale beslissing was daarom het loslaten van het vastgestelde tijdpad. “Je moet in zo’n proces getuigen van begrip voor de onderbuik van de streek en vragen waar de streek zelf behoefte aan heeft. Uiteindelijk werden we overspoeld door 300 inzendingen!”

Vervolgens was het van belang kennis te nemen van het gangbare beleid. Hij vond stapels rapporten, plannen en structuurvisies. Zijn tweede cruciale beslissing was om toch zelf eerst een analyse te laten maken van de streek en om veel mensen met unieke kwaliteiten en kennis op diverse facetten het proces binnen te halen. “Frisse blikken die geloofden in het mogelijk maken van het onmogelijke”.

Frictie tussen bottum-up en top-down

 “Mijn derde cruciale beslissing was om niet in de directeursrol te stappen. Ik moest curator worden en wilde de zakelijke kant bij iemand anders leggen. Zo kon ik mij concentreren op de inhoud en het samenwerkingsproces met de streek”, zegt Jo. Het duurde 1,5 jaar voordat dit lukte en Guido Derks als zakelijk directeur aantrad (inmiddels opgevolgd door Kelly Regterschot red.) Toen ze samen de leiding kregen knetterde het regelmatig. De één wilde het groot maken, de ander juist klein houden. “We verdedigen verschillende belangen, maar juist door deze goed uit te spreken en onderling te wegen maken we het project doorzichtig en goed”. Maar het zal waarschijnlijk altijd wel schuren tussen beschikbaar geld en de bestuurlijke opdracht enerzijds en een zorgvuldig, vruchtbaar en gedragen bottom-up proces met de streek anderzijds.

Kracht van lokale macht

Het is cruciaal in zijn aanpak dat niemand afvalt. “Alle 300 inzenders samen vormen de lokale macht die met je mee wil doen. Zij gaan Parkstad Limburg er weer bovenop helpen en als iedere inzender drie of vier mensen meetrekt zijn we al met 1000!” Daarom is van alle inzendingen en de methode een mooi boek en een film gemaakt. Uiteindelijke werden er 39 winnaars en 45 inzendingen met attentiewaarde geselecteerd. Alle andere inzenders bleven betrokken bij IBA.

Daarna werden over de ingezonden voorstellen talloze bijeenkomsten georganiseerd. Gesprekken met mensen uit de buurt in dialect en op gelijk niveau. “We laten zien hoe ze het zelf kunnen! We verbinden plannen met lokale initiatieven. We omschrijven het DNA van plekken, we zoeken de geschiedenis en willen snappen hoe de plekken zijn ontstaan en hoe we er op door kunnen bouwen”.

Het proces van IBA Parkstad is nog in volle gang en zal in 2020 de resultaten laten zien aan het grote publiek.

Tekst: David van Zelm van Eldik

'IBA Parkstad' volledig interview (PDF)

website IBA Parkstad